Πρόλογος-Εισαγωγή- Γενικά στοιχεία για τον Κορονoϊό (SARS-CoV2) και την προκαλούμενη νόσο COVID-19

Πρόλογος-Εισαγωγή- Γενικά στοιχεία για τον Κορονoϊό ή Κορωναϊό (SARS-CoV2) και την προκαλούμενη νόσο (COVID-19)

Γεώργιος Χατζηαθανασίου MD, PhD

Ιωάννης Μπαραμπούτης MD, PhD

Πρόλογος

Η πανδημία από τον ιό SARS-CoV-2 ήρθε να βάλει σε δοκιμασία ανθρώπους, λαούς, θεσμούς και συστήματα. Ζούμε μια περίοδο που οι περισσότεροι από εμάς μάλλον θα ζήσουμε μόνο μια φορά στη ζωή μας. Σε τέτοιες στιγμές, ο καθένας από εμάς αποκαλύπτει αυτό που πραγματικά είναι. Και όπως έχει εύστοχα ειπωθεί : "δεν έχει σημασία το τι είπες σε κάποιον αλλά το πώς τον έκανες να νιώσει"...

Έχει επίσης ειπωθεί ότι τίποτα δεν θα είναι ίδιο μετά που η πανδημία αυτή θα καταλαγιάσει. Ισχύει για όλους σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό, φαίνεται όμως να ισχύει ιδιαίτερα για τους επαγγελματίες υγείας. Σε μια περίοδο όπου τα επαγγέλματα υγείας ήδη περνούσαν από δοκιμασία - για διάφορους λόγους - στις περισσότερες χώρες του λεγόμενου πολιτισμένου κόσμου, ήρθε η πανδημία να φέρει τους επαγγελματίες υγείας στα όρια των φυσικών και πνευματικών τους αποθεμάτων, να τους βυθίσει ακόμη περισσότερο στην υπαρξιακή τους αναζήτηση και να τους αναγκάσει να σκεφτούν και να απαντήσουν "οξέως" στα ερωτήματα που ήδη βασάνιζαν πολλούς από αυτούς για το ρόλο τους στη σημερινή εποχή και το μέλλον.
Ο σκοπός της ταπεινής αυτής προσπάθειας και του ηλεκτρονικού αυτού βιβλίου είναι να είναι άμεσα και εύκολα διαθέσιμο σε όλους τους επαγγελματίες υγείας, ώστε να τους στηρίξει στη δύσκολη δουλειά τους, που τώρα έγινε ακόμα δυσκολότερη και να συμβάλει σε ένα κλίμα σύμπνοιας και αλληλεγγύης, που είναι τόσο δυσεύρετο αλλά και τόσο απαραίτητο αυτή τη στιγμή.

Το βιβλίο ιστοσελίδα απευθύνεται σε επαγγελματίες υγείας και βρίσκεται υπό συνεχή επεξεργασία. Η ύλη επεκτείνεται και θα ενημερώνεται συνεχώς. Ο στόχος του βιβλίου είναι να αποτελεί ένα εύχρηστο δωρεάν ενημερωτικό βοήθημα για τους ιατρούς, τους νοσηλευτές και γενικά τους υγειονομικούς. 

Εισαγωγή

SARS-CoV-2:  Η πανδημία του 21ου αιώνα

Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ), οι ιογενείς ασθένειες και επιδημίες αποτελούν ένα μόνιμο σοβαρό ζήτημα για τη δημόσια υγεία. Τα τελευταία είκοσι χρόνια έχουν καταγραφεί αρκετές ιογενείς  επιδημίες, όπως ο κορωνοϊός του σοβαρού οξέος αναπνευστικού συνδρόμου (SARS-CoV)  από το 2002 έως το 2003 και η γρίπη H1N1 το 2009. Πιο πρόσφατα, ο κορονοϊός του αναπνευστικού συνδρόμου της Μέσης Ανατολής (MERS-CoV) εντοπίστηκε για πρώτη φορά το 2012 στη Σαουδική Αραβία.

Η σύντομη ιστορία της νόσου COVID-19 και η σημασία της

Στις 31 Δεκεμβρίου 2019 αναφέρθηκε για πρώτη φορά επισήμως από τις υγειονομικές υπηρεσίες της Κίνας μία επιδημία από λοιμώξεις του κατώτερου αναπνευστικού. Αυτή η επιδημία ξέσπασε στο Wuhan, τη μεγαλύτερη μητροπολιτική περιοχή της επαρχίας Hubei της Κίνας. Επειδή ακόμα δεν είχε εντοπισθεί ο αιτιολογικός λοιμογόνος παράγοντας, οι πρώτες περιπτώσεις χαρακτηρίσθηκαν ως «πνευμονία άγνωστης αιτιολογίας». Το Κινεζικό Κέντρο Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων συγκρότησε ένα πρόγραμμα εντατικής έρευνας. Η αιτιολογία αυτής της ασθένειας εντοπίσθηκε και  αποδίδεται πλέον  σε έναν νέο ιό που ανήκει στην οικογένεια των κοροναϊών ή κορονοϊών (Coronaviruses-CoV).
Αυτός ο νέος ιός είναι πολύ μεταδοτικός και ταχέως εξαπλώθηκε παγκοσμίως. Σε μια συνεδρίαση που διεξήχθη στις 30 Ιανουαρίου 2020 ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ ή WHO) κήρυξε την εξάπλωση αυτής της νόσου ως  μία έκτακτη ανάγκη δημόσιας υγείας διεθνούς ενδιαφέροντος καθώς είχε ήδη εξαπλωθεί σε 18 χώρες, ενώ είχε διαπιστωθεί και η μετάδοση από άνθρωπο σε άνθρωπο (human to human transmission). 

Στις 11 Μαρτίου 2020 ο Γενικός Διευθυντής του ΠΟΥ χαρακτήρισε τη νόσο COVID-19 ως πανδημία, λόγω της ταχείας παγκόσμιας εξάπλωσής της σε αυξανόμενο αριθμό χωρών.

Σήμερα, ο κορωνοϊός SARS -CoV-2  έχει πλέον καταστεί ένα σοβαρό παγκόσμιο πρόβλημα δημόσιας υγείας, λόγω της πολύ μεγάλης μεταδοτικότητάς του και λόγω της ιδιότητάς του να προκαλεί σε σημαντικό αριθμό ασθενών κλινική εικόνα σοβαρής πνευμονίας, ή και πολυοργανικής ανεπάρκειας, που μπορεί να επιφέρει το θάνατο. Όπως εξηγείται αναλυτικά στο κεφάλαιο Κλινικές Εκδηλώσεις-Συμπτώματα και κλινική εικόνα της νόσου COVID-19  και στο κεφάλαιο Διάγνωση-Διαφορική διάγνωση-Εργαστηριακές εξετάσεις / Επιπλοκές  (σύνδεσμοι), η λοίμωξη COVID-19 παρουσιάζει μεγάλο εύρος και ετερογένεια στην κλινική εικόνα. Μεγάλος αριθμός των μολυνθέντων είναι ασυμπτωματικοί ή εμφανίζουν μόνο συμπτωματολογία συμβατή με ήπια λοίμωξη του ανώτερου αναπνευστικού, ενώ άλλοι ασθενείς εμφανίζουν τη βαρεία νόσο που αναφέρθηκε παραπάνω. 

Σε ότι αφορά το φαινόμενο της ευρείας παγκόσμιας διασποράς του ιού, είναι χαρακτηριστικό ότι μέχρι τον Ιούλιο 2020 η νόσος εξαπλώθηκε σε  περισσότερες από 200 χώρες, με αποτέλεσμα περισσότερες από 10 εκατομμύρια διαγνωσμένες λοιμώξεις με 508.000 επιβεβαιωμένους θανάτους παγκοσμίως.

Μέχρι και τις δύο πρώτες εβδομάδες του Νοεμβρίου 2020 οι διαγνωσμένες περιπτώσεις λοίμωξης από τον κορωνοϊό SARS -CoV-2  είχαν φτάσει συνολικά τα 53 εκατομμύρια παγκοσμίως και οι θάνατοι τα 1,3 εκατομμύρια. Στην Ελλάδα οι συνολικοί θάνατοι από τη νόσο COVID-19 μέχρι την παραπάνω χρονική περίοδο είχαν φτάσει περίπου τους 1000. Μέχρι και την πρώτη εβδομάδα του Μαϊου 2021 οι συνολικοί θάνατοι από τη νόσο παγκοσμίως ήταν 3,27 εκατομμύρια και στην Ελλάδα ήταν 10.900.
Η θνητότητα της νόσου παγκοσμίως μεταξύ των καταγεγραμμένων μολύνσεων είναι 2 %.

Ορισμοί

Παθογόνος παράγοντας (pathogen) είναι ένας αιτιολογικός παράγοντας (πχ ιός, βακτήριο, κλπ) που προκαλεί μία συγκεκριμένη νόσο.
Λοίμωξη  (infection) Η παθολογική κατάσταση που προκαλείται από την είσοδο και τον  πολλαπλασιασμό ενός παθογόνου οργανισμού (πχ ιοί, βακτήρια, πρωτόζωα, κλπ) στον οργανισμό ενός ατόμου
Ξενιστής  (host) Ένας ζωντανός οργανισμός εντός του οποίου ζει ένα παράσιτο ή ένας μικροοργανισμός
Επιδημία (epidemic) Μια ασθένεια μπορεί να χαρακτηριστεί επιδημία όταν εξαπλωθεί ταχέως σε μια περιοχή με ταυτόχρονη προσβολή πολλών ατόμων.
Πανδημία (pandemic) Μία επιδημία της οποίας η εξάπλωση κλιμακώνεται περαιτέρω ώστε να επηρεάζει μια πολύ ευρεία γεωγραφική περιοχή και προσβάλλει ένα ασυνήθιστα μεγάλο μέρος του πληθυσμού.

Παθογόνος παράγοντας

Ο ιός SARS-CoV-2 είναι ο παθογόνος παράγοντας που προκαλεί τη λοιμώδη νόσο από κορονοϊό 2019 (Coronavirus disease 2019 ή COVID-19) . Τα αρχικά SARS-CoV-2) σημαίνουν κορονοϊός -2 του σοβαρού οξέος αναπνευστικού συνδρόμου (severe acute respiratory syndrome coronavirus 2). Ο κορονοϊός SARS-CoV-2 ανήκει στην κατηγορία των βήτα-κοροναϊών (betaCoVs). 
Οι κορονοϊοί ή κορωναϊοί (corona viruses-CoVs) είναι RNA ιοί , των οποίων η μορφολογία στο ηλεκτρονικό μικροσκόπιο μοιάζει με κορώνα, εξαιτίας της παρουσίας ακίδων από γλυκοπρωτεΐνες που προεξέχουν από το φάκελο του ιού. Οι ακίδες της γλυκοπρωτεΐνης, που λέγεται πρωτεΐνη S, παίζουν σημαντικό ρόλο επειδή συνδέονται με τον υποδοχέα του μετατρεπτικού ενζύμου της αγγειοτενσίνης τύπου 2 (ACE-2) που βρίσκεται στην επιφάνεια των επιθηλιακών κυττάρων των αναπνευστικών οδών.  Αυτή η σύνδεση είναι το πρώτο βήμα για να εισέλθει ο ιός στο κύτταρο.

Το σωματίδιο του κορονοϊού SARS-CoV-2 σε σχηματική παράσταση. Τροποποιημένο από By MSBinte altaf - Own work, CC BY-SA 4.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=88349537
ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ https://en.wikipedia.org/wiki/Coronavirus_disease_2019#/media/File:Coronavirus_virion_structure.svg 

Μία σύνοψη της νόσου COVID-19 : Τρόπος μετάδοσης και κλινικές εκδηλώσεις

Όπως αναφέρθηκε η ασθένεια κορονοϊού 2019 (COVID-19) οφείλεται στον προσφάτως ανακαλυφθέντα ιό SARS-CoV-2 (κορωναϊός -2 του οξέος αναπνευστικού συνδρόμου) και λόγω της ταχείας εξάπλωσης, η νόσος έχει εξελιχθεί σε μια πανδημία.

Η μετάδοση γίνεται μέσω σταγονιδίων προερχομένων από το αναπνευστικό σύστημα (respiratory droplets) ατόμου που έχει μολυνθεί από τον ιό. Τα σταγονίδια παράγονται από βήχα, φτέρνισμα ή κατά την ομιλία. Συνεπώς η κοντινή επαφή με ένα άτομο που έχει μολυνθεί οδηγεί σε εισπνοή τέτοιων σταγονιδίων από ένα άλλο άτομο. Όταν τα μολυσμένα σταγονίδια έλθουν σε επαφή με τους βλεννογόνους, τότε μολύνεται ένας άνθρωπος από τον ιό. 
Ένας δεύτερος τρόπος μετάδοσης είναι αγγίζοντας μια μολυσμένη επιφάνεια (η οποία έχει μολυνθεί από σταγονίδια που έχουν κατακαθίσει επάνω της) και μετά το πρόσωπο (μύτη, στόμα, οφθαλμούς) με άπλυτα χέρια.

Συνοπτικά στοιχεία για τις κλινικές εκδηλώσεις και την πρόγνωση
Ο χρόνος επώασης (incubation period) για τη νόσο COVID-19 με βάση τα υπάρχοντα δεδομένα είναι έως 14 ημέρες μετά την έκθεση στον ιό, αλλά στις περισσότερες περιπτώσεις τα συμπτώματα εμφανίζονται περίπου 4-5 ημέρες μετά την έκθεση στον ιό. 
Τα πιο συνήθη συμπτώματα της ασθένειας του κορονοϊού ή κορωναϊού 2019 (COVID-19) είναι πυρετός, κόπωση, ξηρός βήχας και μυαλγίες.` Μερικοί ασθενείς μπορεί να έχουν δύσπνοια (σε πιο σοβαρές περιπτώσεις με ιογενή πνευμονία), παραγωγή πτυέλων, κεφαλαλγία, ρινική συμφόρηση, ρινόρροια, φαρυγγαλγία ή διάρροια. Αυτά τα συμπτώματα είναι συνήθως ήπια και αρχίζουν σταδιακά. Κάποια άτομα μολύνονται χωρίς την εμφάνιση συμπτωμάτων (ασυμπτωματικοί φορείς του ιού). 
Οι περισσότεροι ασθενείς (περίπου 80%) εμφανίζουν ήπια λοίμωξη και αναρρώνουν από την ασθένεια χωρίς να χρειάζονται ειδική θεραπεία. Πιο σοβαρή λοίμωξη που χαρακτηρίζεται από την εμφάνιση δύσπνοιας εμφανίζεται σε περίπου 1 στα 6 άτομα με τη νόσο COVID-19. 
Ο συνολικός αριθμός θανάτων ανά αριθμό διαγνωσμένων ασθενών είναι περίπου 2-4%. Τα ποσοστά αυτά ωστόσο, αφορούν θνητότητα σε διαγνωσμένους ασθενείς (Ένα ποσοστό των ασθενών με ήπια νόσο δεν συμπεριλαμβάνονται σε αυτές τις στατιστικές επειδή δεν διαγιγνώσκονται και δεν καταγράφονται). Τα ποσοστά θνητότητας επίσης διαφέρουν μεταξύ διαφορετικών χωρών, λόγω διαφορών στην έκταση με την οποία εφαρμόζεται ο διαγνωστικός έλεγχος στον πληθυσμό, αλλά και διαφορών σε άλλες παραμέτρους όπως πχ ο μέσος όρος ηλικίας των ασθενών στις διάφορες στατιστικές.
Ασθενείς με υψηλότερο κίνδυνο εμφάνισης σοβαρής λοίμωξης με εκδηλώσεις ιογενούς πνευμονίας είναι οι ασθενείς με υποκείμενες χρόνιες παθήσεις όπως καρδιακή ανεπάρκεια, χρόνια αποφρακτική πνευμονοπάθεια (ΧΑΠ), σακχαρώδη διαβήτη, στεφανιαία νόσο, χρόνια νεφρική νόσο, ενεργό κακοήθη νόσο (ογκολογικοί ασθενείς), ασθενείς με ανοσοκαταστολή, καθώς επίσης και τα άτομα ηλικίας > 65 ετών, ή με σοβαρή παχυσαρκία με δείκτη μάζας σώματος (BMI) > 40.

Επιστροφή στην αρχική σελίδα -Πίνακα -Περιεχομένων
Σύνδεσμος :  Διαδικτυακό βιβλίο: Ο Κορονoϊός (SARS-CoV2) και η προκαλούμενη νόσος COVID-19

Βιβλιογραφία


Wiersinga WJ, Rhodes A, Cheng AC, Peacock SJ, Prescott HC. Pathophysiology, Transmission, Diagnosis, and Treatment of Coronavirus Disease 2019 (COVID-19): A Review. JAMA. 2020;324(8):782–793. doi:10.1001/jama.2020.12839

Cascella M, Rajnik M, Cuomo A, et al. Features, Evaluation and Treatment Coronavirus (COVID-19) . In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK554776/

ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ  Features, Evaluation and Treatment of Coronavirus (COVID-19)


Li Q, Guan X, Wu P, Wang X, Zhou L, Tong Y, et al. Early Transmission Dynamics in Wuhan, China, of Novel Coronavirus-Infected Pneumonia". The New England Journal of Medicine 2020 382 (13): 1199–1207. doi:10.1056/NEJMoa2001316. PMID 31995857.

del Rio C, Malani PN. COVID-19—New Insights on a Rapidly Changing Epidemic. JAMA. 2020;323(14):1339–1340 

ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ COVID-19—New Insights on a Rapidly Changing Epidemic

Zhou F, Yu T, Du R, Fan G, Liu Y, Liu Z, et al. Clinical course and risk factors for mortality of adult inpatients with COVID-19 in Wuhan, China: a retrospective cohort study. Lancet. 2020; 1054-1062 

ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ Clinical course and risk factors for mortality of adult inpatients with COVID-19 in Wuhan, China

Νόσος COVID-19 Αιτιολογία, επιδημιολογία παθοφυσιολογία και ανοσία

Γεώργιος Χατζηαθανασίου MD, PhD
Ιωάννης Μπαραμπούτης MD, PhD

Αιτιολογία

Ο ιός SARS-CoV-2 είναι ο παθογόνος παράγοντας που προκαλεί τη λοιμώδη νόσο από κορονοϊό ή κορωναϊό 2019 (Coronavirus disease 2019 ή COVID-19). Όπως αναφέρθηκε στο εισαγωγικό κεφάλαιο, τα αρχικά SARS-CoV-2 σημαίνουν κορονοϊός -2 του σοβαρού οξέος αναπνευστικού συνδρόμου (severe acute respiratory syndrome coronavirus 2). Ο κορονοϊός ή κοροναϊός SARS-CoV-2  είναι RNA ιός μονής έλικας και ανήκει στην κατηγορία των βήτα-κοροναϊών (betaCoVs), όπως αποδείχτηκε από την αποκωδικοποίηση του γενετικού του υλικού. Το γενετικό του υλικό έχει πολύ μεγάλες ομοιότητες με εκείνο του ιού SARS, (ιού του σοβαρού οξέος αναπνευστικού συνδρόμου) που είχε προκαλέσει μία επιδημία το 2003 η οποία είχε ξεκινήσει από την Κίνα και είχε επεκταθεί σε 26 χώρες . 
Συνεπώς ο ιός SARS-CoV-2  είναι το νεότερο μέλλος μιας ευρύτερης κατηγορίας ιών που λέγονται κορονοϊοί ή σωστότερα κορωνοϊοί (corona viruses-CoVs) και διακρίνονται στους άλφα, βήτα, γάμμα και δέλτα-κορωνοϊούς. Οι κορονοϊοί  είναι RNA ιοί , των οποίων η μορφολογία στο ηλεκτρονικό μικροσκόπιο μοιάζει με κορώνα, εξαιτίας της παρουσίας ακίδων (spikes) από γλυκοπρωτεΐνες που προεξέχουν από το φάκελο (περίβλημα) του ιού.  Αυτή η μορφολογία αποτελεί κοινό χαρακτηριστικό όλων των κορονοϊών. Πρόκειται για ομάδα ιών που μπορούν να προσβάλλουν διάφορα είδη ζώων, όπως νυχτερίδες, βοοειδή, καμήλες, τρωκτικά και γάτες, αλλά ορισμένοι από αυτούς μπορούν να προβάλλουν και τον άνθρωπο. Συγκεκριμένα, έχουν ανακαλυφθεί μέχρι σήμερα 7 κορονοϊοί που μπορούν να προσβάλλουν τον άνθρωπο. Υπολογίζεται ότι οι κορονοϊοί είναι υπεύθυνοι περίπου για το 5% των λοιμώξεων του αναπνευστικού στον άνθρωπο, στην πλειοψηφία τους ήπιες λοιμώξεις του ανώτερου αναπνευστικού, αλλά σε κάποιες περιπτώσεις μπορούν να προκαλέσουν και ιογενή πνευμονία, ιδιαίτερα σε άτομα με συνοσηρότητες. 
 Ο σημερινός νέος κοροναϊός (SARS-CoV-2) έχει μορφή στρογγυλή ή ελλειπτική και συχνά πλειομορφική και διάμετρο περίπου 65-125 nm. Όπως και άλλοι κορονοϊοί (CoVs), είναι ευαίσθητος στη θερμότητα. 

Η δομή του κορονοϊού SARS-CoV-2

 Ο ιός SARS-CoV-2 αποτελείται από το φάκελο του ιού (viral envelope) που είναι το εξωτερικό του περίβλημα και το γενετικό του υλικό που βρίσκεται εντός του φακέλου και είναι συνδεμένο με μία πρωτεΐνη που λέγεται νουκλεοκαψίδιο. Ο φάκελος είναι ένα εξωτερικό περίβλημα αποτελούμενο κυρίως από λιπίδια (η προέλευση των οποίων είναι από μεμβράνες των κυττάρων του ξενιστή) και κάποιες πρωτεΐνες. Αυτές οι πρωτεΐνες είναι οι εξής:
Η πρωτεΐνη S, μια ακίδα γλυκοπρωτεΐνης που διασχίζει το φάκελο και προβάλλει στην εξωτερική επιφάνεια του ιού. Αυτή η πρωτεΐνη συνδέεται με το μετατρεπτικό ένζυμο της αγγειοτενσίνης 2 (ACE 2) που βρίσκεται στην επιφάνεια κυττάρων του ξενιστή, όπως τα κυψελιδικά κύτταρα τύπου ΙΙ, μυοκαρδιακά κύτταρα και άλλα (βλέπε παρακάτω).
Η μεμβρανική γλυκοπρωτεΐνη M υπάρχει επίσης στο φάκελο του κορωνοϊού παίζει ρόλο στη σταθεροποίηση του σχήματος του φακέλου του ιού και επίσης συνδέεται με το νουκλεοκαψίδιο (πρωτεΐνη N) σταθεροποιώντας έτσι το σύμπλεγμα της πρωτεΐνης N και του RNA του ιού.
Η μικρή γλυκοπρωτεΐνη του φακέλου (πρωτεΐνη E) είναι η μικρότερη σε μέγεθος πρωτεΐνη του ιού.
Το νουκλεοκαψίδιο ή πρωτεΐνη N βρίσκεται εντός του φακέλου του ιού. Πρόκειται για μία πρωτεΐνη που είναι συνδεμένη με το γενετικό υλικό (RNA) του ιού και συμμετέχει σε διεργασίες σχετικές με τον κύκλο αναπαραγωγής του ιού.

Δομή του κορονοϊού  SARS-CoV-2:  1 νουκλεοκαψίδιο 2. RNA (μονή αλυσίδα) 3 πρωτεΐνη Μ  4. γλυκοπρωτεΐνη ακίδας (πρωτεΐνη S)  5  πρωτεΐνη Ε Από
Astuti I, Ysrafil. Severe Acute Respiratory Syndrome Coronavirus 2 (SARS-CoV-2): An overview of viral structure and host response [published online ahead of print, 2020 Apr 18]. Diabetes Metab Syndr. 2020;14(4):407‐412. doi:10.1016/j.dsx.2020.04.020

Επιδημιολογία

Ο ιός, όπως συμβαίνει και με άλλα παθογόνα της αναπνευστικής οδού (συμπεριλαμβανομένης π.χ. της γρίπης και του ρινοϊού), μεταδίδεται μεταξύ ανθρώπων κατά τη στενή επαφή. μέσω σταγονιδίων εκκρίσεων των αναπνευστικών οδών.
ή
Με άγγιγμα μολυσμένης επιφάνειας και στη συνέχεια του προσώπου, συγκεκριμένα, της ρινός, του στόματος ή των οφθαλμών. 
Τα σταγονίδια (respiratory droplets) παράγονται κατά το βήχα, το φτέρνισμα ή την ομίλία. Συνεπώς η κοντινή επαφή με ένα άτομο που έχει μολυνθεί μπορεί να οδηγήσει σε μόλυνση από τον ιό, όταν τα μολυσμένα με τον ιό σταγονίδα έλθουν σε άμεση επαφή με τους βλεννογόνους ενός άλλου ατόμου.
Τα σταγονίδια δεν ταξιδεύουν σε απόσταση > από 2 μέτρα και παραμένουν στον αέρα για βραχύ χρονικό διάστημα (επειδή λόγω τις βαρύτητας γρήγορα κατακάθονται). 
Σε ότι αφορά τη μετάδοση από άγγιγμα μολυσμένων αντικειμένων και στη συνέχεια του προσώπου (στόμα, μύτη, οφθαλμοί) έχει σημασία το εξής: Ο ιός απενεργοποιείται από το σαπούνι, επειδή αυτό αποσταθεροποιεί το περίβλημα (φάκελος) του ιού, το οποίο αποτελείται από λιπίδια. Συνεπώς χρειάζεται συχνό πλύσιμο των χεριών ή ο καθαρισμός τους με αντισηπτικό διάλυμα.

Μεταδοτικότητα-επιδημιολογικά στοιχεία

Η παρουσία ιού στα δείγματα από την ανώτερη αναπνευστική οδό κορυφώνεται συνήθως 3-5 ημέρες μετά την έναρξη των συμπτωμάτων, συνεπώς τότε έχει και τη μέγιστη μεταδοτικότητα. Ωστόσο η μόλυνση από τον ιό SARS-CoV-2 έχει τη δυνατότητα μετάδοσης και κατά την περίοδο επωάσεως, δηλ. πριν την εμφάνιση των συμπτωμάτων, επειδή ο ιός πολλαπλασιάζεται ενεργά στα επιθηλιακά κύτταρα του ρινικού βλεννογόνου, γεγονός που συμβάλλει σημαντικά στην χαρακτηριστικά πολύ μεγάλη μεταδοτικότητα της νόσου COVID-19.

Οι επιδημιολογικές μελέτες έχουν δείξει ότι κάθε μόλυνση ενός ατόμου έχει ως αποτέλεσμα 1,4 έως 3,9 νέες περιπτώσεις. Αυτή η παράμετρος λέγεται βασικός αριθμός αναπαραγωγής (reproductive number-Ro),  (Για λόγους απλούστευσης μπορεί να λεχθεί ότι ο βασικός ρυθμός αναπαραγωγής Ro είναι περίπου 2-4, δηλαδή κάθε άτομο που έχει μολυνθεί κατά μέσο όρο θα μεταδώσει τη λοίμωξη σε άλλα 2- 4 άτομα). Αυτά ισχύουν όταν κανένα μέλος της κοινότητας δεν έχει  ανοσία στον ιό και εφόσον δεν έχουν ληφθεί προληπτικά μέτρα. Με τη λήψη προληπτικών μέτρων (πχ ελάττωση των κοινωνικών επαφών, αποφυγή συγχρωτισμού ατόμων, συχνό πλύσιμο χεριών, μάσκες στους ασθενείς κλπ) o Ro ελαττώνεται.
Παρά το γεγονός ότι η νόσος ξεκίνησε από μία μόνο χώρα (μία επαρχία της Κίνας) η παγκόσμια εξάπλωσή της ήταν ταχεία, συνεπώς πρόκειται για ιογενή νόσο με μεγάλη μεταδοτικότητα. 
ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΤΗ ΜΕΤΑΔΟΣΗ ΤΟΥ ΙΟΥ:
ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ ΣΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ: 
Επιδημιολογία -Μετάδοση
Κωνσταντίνος Παπανικολάου, Παθολόγος – Λοιμωξιολόγος

ΠΡΟΣΚΕΚΛΗΜΕΝΟΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ

Παθοφυσιολογία 

Ο κορονοϊός (ή κορωναϊός) SARS-CoV-2 εισέρχεται στα ανθρώπινα κύτταρα του αναπνευστικού συστήματος μετά από σύνδεσή του με τους υποδοχείς του ενζύμου μετατροπής της αγγειοτενσίνης τύπου 2 ( υποδοχείς ACE2) που υπάρχουν στην επιφάνεια των κυττάρων. Η σύνδεση με τους υποδοχείς ACE-2 γίνεται μέσω της πρωτεΐνης S (ακίδα γλυκοπρωτεΐνης που φέρει ο ιός στην επιφάνειά του). Για αυτό το λόγο, γλυκοπρωτεΐνη S αποτελεί στόχο για ανάπτυξη φαρμάκων ή εμβολίων που να εξουδετερώνουν την ικανότητά της να συνδέεται στην επιφάνεια των κυττάρων.

Η επιφάνεια του ιού SARS-CoV-2 καλύπτεται από μεγάλο αριθμό πρωτεϊνών ακίδας.  Κάθε πρωτεΐνη- ακίδα (γλυκοπρωτεΐνη S) αποτελείται από δύο υπομονάδες, τις S1 και S2. Η υπομονάδα S1 που βρίσκεται στο άκρο της ακίδας περιέχει την περιοχή δέσμευσης υποδοχέα (receptor binding domain -RBD) που συνδέεται με το μετατρεπτικό ένζυμο αγγειοτενσίνης 2 (ACE2), δηλαδή τον υποδοχέα του κυττάρου- ξενιστή, τον οποίο χρησιμοποιεί ο ιός. Η υπομονάδα S2, που βρίσκεται στο μίσχο (στέλεχος) της ακίδας, μεσολαβεί για τη συγχώνευση του λιπιδικού περιβλήματος του ιού με τη μεμβράνη του κυττάρου, μια συγχώνευση που είναι απαραίτητη για την είσοδο του ιού. Σε αυτή τη συγχώνευση συμμετέχει και η επίδραση της διαμεμβρανικής πρωτεάσης σερίνης 2 (TMPRSS2-1).

Ο ιός, αφότου εισχωρήσει τα κύτταρα, πολλαπλασιάζεται αρχικά στα επιθηλιακά κύτταρα του ρινικού βλεννογόνου και αφότου συμβεί εισρόφηση σωματιδίων ιού από το ανώτερο στο κατώτερο αναπνευστικό σύστημα, στη συνέχεια πολλαπλασιάζεται κυρίως στα κυψελιδικά κύτταρα τύπου 2 των πνευμονικών κυψελίδων. Το ACE-2 υπάρχει σε μεγάλους αριθμούς σε κύτταρα της κατώτερης αναπνευστικής οδού, όπως τα κυψελιδικά κύτταρα τύπου ΙΙ που αναφέρθηκαν παραπάνω και στα ρινικά επιθηλιακά κύτταρα, αλλά υπάρχει επίσης και στο επιθήλιο του ανώτερου οισοφάγου, στα εντεροκύτταρα του ειλεού και του παχέος εντέρου, στα μυοκαρδιακά κύτταρα, στα ενδοθηλιακά κύτταρα σε αγγειακά δίκτυα πολλών οργάνων, στα κύτταρα του εγγύς νεφρικού σωληναρίου και στα ποδοκύτταρα των νεφρικών σπειραμάτων. Αυτό εξηγεί γιατί εκτός από τις εκδηλώσεις από το αναπνευστικό σύστημα (ιογενής πνευμονία που μπορεί να εξελιχθεί σε σύνδρομο οξείας αναπνευστικής δυσχέρειας-ARDS) οι πάσχοντες από τη λοίμωξη COVID-19 μπορούν επίσης να παρουσιάσουν πολυσυστηματικές εκδηλώσεις , όπως εκδηλώσεις από την καρδιά , τους νεφρούς και το πεπτικό σύστημα. Η μεγάλη περιεκτικότητα ACE-2 που υπάρχει στα κύτταρα του ρινικού βλεννογόνου εξηγεί γιατί προσβάλλονται αυτά τα κύτταρα, με συνέπεια η ανοσμία να είναι συχνό σύμπτωμα.

Οι γενετικές παραλλαγές και γενετικές διαφορές μεταξύ των ανθρώπων στη θέση πρόσδεσης της πρωτεΐνης S του SARS-CoV-2 καθώς επίσης και γενετικές διαφορές στα επίπεδα έκφρασης του ACE2 στους διάφορους ιστούς, έχουν σημασία για την πορεία της νόσου. Συγκεκριμένα, παρέχουν μια γενετική βάση για διαφορές στην ευαισθησία των διαφόρων ατόμων στον ιό SARS-CoV -2 και συνεπώς για διαφορές στα συμπτώματα, την βαρύτητα και την έκβαση της λοίμωξης.

Γενικά ο κύκλος ζωής του ιού αποτελείται από τα ακόλουθα πέντε βήματα: Προσκόλληση, διείσδυση, βιοσύνθεση, ωρίμανση και απελευθέρωση. Μόλις οι ιοί συνδέονται με υποδοχείς των κυττάρων του ξενιστή με τον τρόπο που αναφέρθηκε παραπάνω (προσκόλληση), εισέρχονται στα κύτταρα μέσω ενδοκυττάρωσης ή συγχώνευσης της μεμβράνης (διείσδυση). Μόλις απελευθερωθούν τα συστατικά του ιού μέσα στα κύτταρα του ξενιστή, το RNA του ιού εισέρχεται στον πυρήνα του κυττάρου για αντιγραφή. Το ιικό mRNA χρησιμοποιείται για την παραγωγή πρωτεϊνών του ιού (βιοσύνθεση). Στη συνέχεια, δημιουργούνται νέα σωματίδια του ιού (ωρίμανση) και απελευθερώνονται από το κύτταρο.

Ο παθογενετικός μηχανισμός που προκαλεί την ιογενή πνευμονία είναι περίπλοκος. Τα μέχρι σήμερα δεδομένα δείχνουν ότι η ιογενής λοίμωξη είναι ικανή να προκαλέσει υπερβολική ανοσολογική αντίδραση στον ξενιστή, η οποία μπορεί να προκαλέσει εκτεταμένη φλεγμονή και ιστική βλάβη στο πνευμονικό παρέγχυμα. Επιπλέον, εκτός από τη βλάβη που προκαλείται στα πλαίσια της φλεγμονώδους απόκρισης του οργανισμού, η προσβολή κυττάρων του ξενιστή από τον ιό οδηγεί και σε κυτταρική βλάβη και απόπτωση ("προγραμματισμένο ή ελεγχόμενο" κυτταρικό θάνατο) κυττάρων του ξενιστή, όπως τα κύτταρα των αναπνευστικών οδών και ιδιαίτερα των κυψελίδων.  Σε ορισμένες περιπτώσεις, λαμβάνει χώρα μια αντίδραση η οποία χαρακτηρίζεται ως «καταιγίδα κυτοκινών», με ελευθέρωση ιντερλευκινών (IL) όπως η IL-6 (η οποία διαδραματίζει σημαντικό ρόλο), IL-1, IL-12, και IL-18, σε συνδυασμό με τον παράγοντα νέκρωσης των όγκων (TNFα) και άλλες ουσίες που προάγουν τη φλεγμονή (φλεγμονώδεις μεσολαβητές). Οι κυτοκίνες ή κυτταροκίνες γενικά είναι πρωτεΐνες που παράγονται από μονοκύτταρα, μακροφάγα και λεμφοκύτταρα και χρησιμεύουν στη μετάδοση μηνυμάτων που ρυθμίζουν τις φλεγμονώδεις και τις ανοσολογικές αντιδράσεις. Οι κυτοκίνες περιλαμβάνουν τις ιντερλευκίνες, τις ιντερφερόνες, τους παράγοντες νέκρωσης όγκων και τους παράγοντες διέγερσης αποικιών και μεταδίδουν σήματα σε άλλα κύτταρα, μέσω σύνδεσης με υποδοχείς στη μεμβράνη τους.
Η κύρια κυτοκίνη που εμπλέκεται στην παθογένεια της οξείας πνευμονικής βλάβης στη νόσο COVID-19 είναι η ιντερλευκίνη 6 (IL-6). Η IL-6 παράγεται από ενεργοποιημένα λευκοκύτταρα και δρα σε μεγάλο αριθμό κυττάρων και ιστών. Προάγει τη διαφοροποίηση των Β λεμφοκυττάρων, ενώ διεγείρει επίσης την παραγωγή πρωτεϊνών οξείας φάσης και παίζει σημαντικό ρόλο στη θερμορύθμιση. Αν και ο κύριος ρόλος που διαδραματίζει η IL-6 είναι προ-φλεγμονώδης, μπορεί επίσης να έχει αντιφλεγμονώδη αποτελέσματα. 

Επίσης στην παθοφυσιολογία της νόσου COVID-19 υπάρχει σημαντική αγγειακή συνιστώσα. Η φλεγμονή του ενδοθηλίου (ενδοθηλίτις) με συνέπεια τη διαταραχή της λειτουργίας της μικροκυκλοφορίας, η οποία συνδυάζεται και με τάση για θρόμβωση ("θρομβοφλεγμονή), διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στην παθοφυσιολογία της νόσου. Η ενδοθηλίτις υπάρχουν ενδείξεις ότι συμμετέχει παθογενετικά και στις πνευμονικές, αλλά και στις εξωπνευμονικές εκδηλώσεις της νόσου, αποτελώντας έναν κοινό παρονομαστή μεταξύ τους.

Στους πνεύμονες οι φλεγμονώδεις βλάβες (με παρουσία φλεγμονώδους υγρού, δηλ. εξιδρώματος εντός των κυψελίδων) καθώς επίσης και οι μικροαγγειακές βλάβες, οδηγούν σε δυσανολογία αερισμού προς αιμάτωση (V/Q) στις διάφορες περιοχές τους. Αυτό έχει σαν συνέπεια, όταν προσβάλλεται μεγάλη έκταση του πνευμονικού παρεγχύματος, να προκαλείται υποξυγοναιμία, δηλαδή χαμηλή περιεκτικότητα του αίματος σε οξυγόνο. Η υποξυγοναιμία είναι η κύρια συνέπεια και το κύριο εύρημα στις περιπτώσεις σοβαρής πνευμονίας από τη νόσο COVID-19. Προκαλεί διέγερση του αναπνευστικού κέντρου με αποτέλεσμα την ταχύπνοια (η οποία σε κάποιες περιπτώσεις δεν συνοδεύεται από ανάλογης έντασης αίσθημα δύσπνοιας).

Ιστολογικά ευρήματα

Σε περιπτώσεις με σοβαρή νόσο που εξετάσθηκαν ιστολογικά, το πνευμονικό παρέγχυμα εμφάνιζε οίδημα με πρωτεϊνούχα εξιδρώματα. Οι προσβεβλημμένες κυψελίδες γεμίζουν από φλεγμονώδες υγρό που περιέχει ινική, μακροφάγα και υπολείμματα κατεστραμμένων κυττάρων και έτσι ο πνεύμονας γίνεται σε μεγάλο μέρος του οιδηματώδης.
Ένα σημαντικό εύρημα, που παρέχει και ενδείξεις για την παθοφυσιολογία της νόσου είναι ότι η μικροαγγειοπάθεια κυριαρχεί, και οδηγεί σε διάσπαρτους μικροθρόμβους αιμοπεταλίων-ινικής στα κυψελιδικά τριχοειδή. Αυτό το εύρημα καταδεικνύει ότι στην παθοφυσιολογία της νόσου, όπως αναφέρθηκε, διαδραματίζει σημαντικό ρόλο η φλεγμονή του ενδοθηλίου (ενδοθηλίτις) και η διαταραχή της λειτουργίας της μικροκυκλοφορίας, η οποία συνδυάζεται και με τάση για θρόμβωση ("θρομβοφλεγμονή).
Επιπλέον, στις προσβεβλημμένες περιοχές των πνευμόνων παρατηρείται αγγειακή συμφόρηση σε συνδυασμό με φλεγμονώδεις συσσωρεύσεις ινικής και πολυπύρηνων γιγαντοκυττάρων, αρκετά εμφανή διήθηση από φλεγμονώδη κύτταρα (λεμφοκύτταρα και μακροφάγα) περιαγγειακή και στο διάμεσο ιστό και υπερπλασία των κυττάρων των κυψελίδων.

Ανοσία 

Το θέμα της ανοσίας έναντι του κορωναϊού SARS-CoV-2 δεν έχει διευκρινιστεί πλήρως. Ωστόσο, έχει βρεθεί ότι άτομα που έχουν μολυνθεί παράγουν αντισώματα έναντι του ιού. Ορισμένα από αυτά τα αντισώματα είναι προστατευτικά έναντι της λοίμωξης από τον ιό. Στο πλάσμα πολλών ασθενών που έχουν αναρρώσει από τη νόσο COVID-19 ανευρίσκονται αντισώματα που έχουν την ικανότητα να εξουδετερώνουν τον ιό, συνεπώς παρέχουν ανοσία. Σε μια πρώιμη μελέτη 23 ασθενών που ανάρρωσαν από τη νόσο του κορονοϊού 2019 (COVID-19) βρέθηκαν με τη μέθοδο ELISA αντισώματα εναντίων πρωτεϊνών του ιού στους περισσότερους ασθενείς σε διάστημα 14 ημερών μετά την έναρξη των συμπτωμάτων. Αυτά τα αντισώματα είχαν δράση εξουδετέρωσης του ιού. Ωστόσο, δεν είναι διευκρινισμένο πόσο διαρκεί η ανοσία σε εκείνους που την αποκτούν. Επιπλέον, έχει διαπιστωθεί ότι δεν αποκτούν ανοσία όλοι οι ασθενείς που έχουν αναρρώσει από τη νόσο, αφού έχουν περιγραφεί περιπτώσεις νέας, δεύτερης λοίμωξης (επανανόσησης από COVID-19).

Επιστροφή στην αρχική σελίδα -Πίνακα -Περιεχομένων
Σύνδεσμος :  Διαδικτυακό βιβλίο: Ο Κορονoϊός (SARS-CoV2) και η προκαλούμενη νόσος COVID-19

Βιβλιογραφία 

Li Q, Guan X, Wu P, Wang X, Zhou L, Tong Y, et al. Early Transmission Dynamics in Wuhan, China, of Novel Coronavirus-Infected Pneumonia". The New England Journal of Medicine 2020 382 (13): 1199–1207. doi:10.1056/NEJMoa2001316. PMID 31995857.

Osuchowski MF, Winkler MS, et al. The COVID-19 puzzle: deciphering pathophysiology and phenotypes of a new disease entity.The Lancet Respiratory Medicine 2021.

ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ https://www.thelancet.com/journals/lanres/article/PIIS2213-2600(21)00218-6/fulltext#articleInformation

Astuti I, Ysrafil. Severe Acute Respiratory Syndrome Coronavirus 2 (SARS-CoV-2): An overview of viral structure and host response [published online ahead of print, 2020 Apr 18]. Diabetes Metab Syndr. 2020;14(4):407‐412. doi:10.1016/j.dsx.2020.04.020

ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ  Severe Acute Respiratory Syndrome Coronavirus 2 (SARS-CoV-2): An overview of viral structure and host response

Riou J, Althaus CL. .Pattern of early human-to-human transmission of Wuhan 2019 novel coronavirus (2019-nCoV), December 2019 to January 2020. Eurosurveillance 2020; 25(4). doi:10.2807/1560-7917.ES.2020.25.4.2000058. PMC 7001239. PMID 32019669.

Chen Y, Liu Q, Guo D. Emerging coronaviruses: Genome structure, replication, and pathogenesis. J. Med. Virol. 2020 Apr;92(4):418-423.

ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ Emerging coronaviruses: Genome structure, replication, and pathogenesis.

Cascella M, Rajnik M, Cuomo A, et al. Features, Evaluation and Treatment Coronavirus (COVID-19) . In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK554776/
ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ Features, Evaluation and Treatment of Coronavirus (COVID-19)


Stawiski E, Diwanji D, Suryamohan K, et al: Human ACE2 receptor polymorphisms predict SARS-CoV-2 susceptibility. [PREPRINT] bioRxiv April 10, 2020 https://www.biorxiv.org/content/10.1101/2020.04.07.024752v1


To KK, Tsang OT, Leung WS, et al. Temporal profiles of viral load in posterior oropharyngeal saliva samples and serum antibody responses during infection by SARS-CoV-2: an observational cohort study. Lancet Infect Dis 2020.doi: 10.1016/S1473-3099(20)30196-1

ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ https://www.thelancet.com/journals/laninf/article/PIIS1473-3099(20)30196-1/fulltext

Yuki K, Fujiogi M, Koutsogiannaki S. COVID-19 pathophysiology: A review [published online ahead of print, 2020 Apr 20]. Clin Immunol. 2020;215:108427. doi:10.1016/j.clim.2020.108427
ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7169933/

Κλινικές Εκδηλώσεις-Συμπτώματα και κλινική εικόνα της νόσου από κορονοϊό COVID-19

Κλινικές Εκδηλώσεις-Συμπτώματα και κλινική εικόνα της νόσου από κορονοϊό COVID-19. 

Γεώργιος Χατζηαθανασίου MD, PhD
Ιωάννης Μπαραμπούτης MD, PhD

Κλινικές εκδηλώσεις 

Γενικά

Ο χρόνος επώασης (incubation period) για τη νόσο COVID-19 με βάση τα υπάρχοντα δεδομένα είναι έως14 ημέρες μετά την έκθεση στον ιό, αλλά στις περισσότερες περιπτώσεις τα συμπτώματα εμφανίζονται περίπου 4-5 ημέρες μετά την έκθεση στον ιό. 

Το φάσμα της βαρύτητας της νόσου από κορωναϊό -2019 (COVID-19)

Το κλινικό φάσμα της συμπτωματικής λοίμωξης είναι ευρύ και κυμαίνεται από ήπια λοίμωξη έως κρίσιμη (βαρύτατη).
Οι περισσότερες λοιμώξεις COVID-19 είναι ήπιες (περίπου το 80% των περιπτώσεων-αν και τα ποσοστά διαφέρουν σε στατιστικές από διαφορετικές χώρες). 
Ως ήπιες περιπτώσεις χαρακτηρίζονται εκείνες χωρίς την εκδήλωση πνευμονίας ή με ήπια πνευμονία χωρίς δύσπνοια και υποξαιμία.
Ασυμπτωματικές λοιμώξεις έχουν επίσης αναφερθεί, αλλά είναι άγνωστη η συχνότητά τους.
Σοβαρή ασθένεια αναφέρεται περίπου στο 13-15% των περιπτώσεων. (Και πάλι τονίζεται ότι παρατηρούνται διαφορές σε διάφορες επιμέρους στατιστικές, ανάλογα και με τη μέση ηλικία του πληθυσμού των ασθενών και ανάλογα και με την έκταση και τη συχνότητα των διαγνωστικών ελέγχων σε διαφορετικές χώρες). Ως σοβαρή ασθένεια εννοείται η ιογενής πνευμονία με  δύσπνοια, υποξαιμία (κορεσμός οξυγόνου στην παλμική οξυμετρία <94% στον ατμοσφαιρικό αέρα)  ή ανεύρεση στις απεικονιστικές εξετάσεις συμμετοχής των πνευμόνων >50% εντός 24 έως 48 ωρών.
Κρίσιμη νόσος (critical disease) παρατηρείται σε μικρότερο ποσοστό ασθενών (περίπου 5%, αν και οι στατιστικές ποικίλλουν). Ως κρίσιμη νόσος θεωρείται η βαρύτατη νόσος που είναι απειλητική για τη ζωή, πχ με αναπνευστική ανεπάρκεια με κλινική εικόνα συνδρόμου οξείας αναπνευστικής δυσχέρειας (ARDS), ή σηπτική καταπληξία (σοκ) ή πολυοργανική δυσλειτουργία (σύνδρομο δυσλειτουργίας πολλαπλών οργάνων (MODS- multiple organ dysfunction syndrome). 
Μία ενδιαφέρουσα παρατήρηση για την εξέλιξη της κλινικής εικόνας μεταξύ των ασθενών που τελικά εμφανίζουν κρίσιμη νόσο έχει προκύψει από αναδρομικές μελέτες και είναι η εξής: Συχνά παρατηρείται ότι σε ασθενείς με κρίσιμη νόσο συμπεριλαμβανομένου του συνδρόμου ARDS, η έναρξη της δύσπνοιας συμβαίνει σχετικά καθυστερημένα στην πορεία της νόσου πχ από την 6η-7η ημέρα από την έναρξη των συμπτωμάτων και μετά. Ωστόσο μετά την εμφάνιση της δύσπνοιας, η επιδείνωση με εμφάνιση συνδρόμου οξείας αναπνευστικής δυσχέρειας (ARDS) είναι συχνά ταχεία (περίπου μετά από 2-3 ημέρες, σε μελέτες έχει βρεθεί διάμεση τιμή 2,5 ημέρες). Το συχνότερο εύρημα στους ασθενείς με κρίσιμη νόσο είναι η οξεία υποξαιμική αναπνευστική ανεπάρκεια λόγω του ARDS. Η σοβαρή υποξαιμία είναι το κύριο χαρακτηριστικό και είναι συχνή, ενώ η υπερκαπνία είναι σπάνια.
Το συνολικό ποσοστό θνητότητας της νόσου (επί των τεκμηριωμένων κρουσμάτων) υπολογίζεται αδρά περίπου σε 2-4%.

Παράγοντες κινδύνου για σοβαρή νόσο από τον κορωναϊό SARS-CoV2

Η μεγάλη ηλικία συσχετίστηκε με αυξημένη θνητότητα

( Σε άτομα 70 -79 ετών θνητότητα 8 % και σε άτομα ηλικίας 80 ετών και άνω, θνητότητα 15% )

Παθολογικές καταστάσεις όπως:

Καρδιακή ανεπάρκεια, χρόνια αποφρακτική πνευμονοπάθεια (ΧΑΠ), σακχαρώδης διαβήτης, στεφανιαία νόσος, υπέρταση, χρόνια νεφρική νόσος, ενεργός κακοήθη νόσος (ογκολογικοί ασθενείς), σοβαρή παχυσαρκία με δείκτη μάζας σώματος (BMI) > 40.

Τα συμπτώματα της νόσου COVID-19

Τα συμπτώματα της νόσου COVID-19  ποικίλλουν σχετικά στα διάφορα άτομα, αλλά κυρίως μπορούν να παρατηρηθούν τα ακόλουθα:

Πυρετός (83-99%)

Βήχας (59-82%)

Κόπωση (44-70%)

Ανορεξία (40-84%)

Δύσπνοια (31-40%)

Παραγωγή πτυέλων (28-33%)

Μυαλγίες (11-35%)

Έχουν περιγραφεί και άτυπες κλινικές εικόνες. Στους ηλικιωμένους ενήλικες και σε άτομα με συνοσηρότητες μπορεί σε κάποιες περιπτώσεις να καθυστερήσει η εμφάνιση  πυρετού και αναπνευστικών συμπτωμάτων. Σε μία μελέτη 1.099 νοσηλευόμενων ασθενών, ο πυρετός κατά την εισαγωγή στο νοσοκομείο είχε εκδηλωθεί μόνο στο 44%  των ασθενών αλλά αργότερα, κατά τη διάρκεια της νοσηλείας, εμφάνισε πυρετό συνολικά το 89% των ασθενών.  Μερικά άτομα με νόσο COVID-19 έχουν εμφανίσει γαστρεντερικά συμπτώματα όπως διάρροια και ναυτία πριν από την εμφάνιση του πυρετού και συμπτωμάτων και σημείων από το κατώτερο αναπνευστικό σύστημα.

 Κλινικές εκδηλώσεις: πνευμονικές

Βήχας (είναι το πιο συχνό ενόχλημα από το αναπνευστικό, συνηθέστερα ξηρός και λιγότερο συχνά με παραγωγή πτυέλων

Δύσπνοια (είναι συχνό σύμπτωμα σε πιο σοβαρές περιπτώσεις)

Κλινικές εκδηλώσεις: εξωπνευμονικές

Πυρετός

Κόπωση /γενική κακουχία

Ανορεξία

Μυαλγίες

Λιγότερο συχνές:

Κεφαλαλγία

Φαρυγγαλγία

Γαστρεντερικά συμπτώματα : ναυτία, έμετος, διάρροια

Σε κάποιες περιπτώσεις έχει αναφερθεί ανοσμία ή αγευσία πριν από την έναρξη των αναπνευστικών συμπτωμάτων.

Η λοίμωξη COVID-19 στα παιδιά 
Στα παιδιά με νόσο COVID-19 τα συμπτώματα είναι συνήθως λιγότερο σοβαρά από τους ενήλικες και παρουσιάζονται κυρίως με βήχα και πυρετό, ενώ έχει παρατηρηθεί και συλοίμωξη (επιπλέκουσα μικροβιακή λοίμωξη). Έχουν αναφερθεί σχετικά λίγες περιπτώσεις βρεφών με επιβεβαιωμένη νόσο COVID-19, τα οποία παρουσίασαν ήπια ασθένεια.
Παρά το γεγονός ότι η νόσος στα παιδιά συνήθως είναι ήπια, είναι δυνατόν σε μερικά παιδιά να εμφανιστεί βαριά πνευμονία (που εκδηλώνεται με σοβαρή αναπνευστική δυσχέρεια ( ταχύπνοια, γογγυσμός και εισολκή των μεσοπλευρίων διαστημάτων), χαμηλό κορεσμό της αιμοσφαιρίνης σε οξυγόνο ή κεντρική κυάνωση, ή αδυναμία σίτισης, ή ληθαργικότητα.
Έχει προκύψει προβληματισμός το τελευταίο διάστημα για ενδεχόμενη συσχέτιση περιστατικών νόσου Kawasaki και περιστατικών συνδρόμου τοξικού σοκ σε παιδιά με τη λοίμωξη από τον κορονοϊό SARS-CoV-2. Το θέμα είναι ακόμη υπό διερεύνηση.

Ορισμοί: Ύποπτο κρούσμα και επιβεβαιωμένο κρούσμα της λοίμωξης από τον κορονοϊό (κοροναϊό) SARS-CoV-2

Ύποπτο κρούσμα: Από τη 12η Μαρτίου 2020 που η νόσος COVID-19 χαρακτηρίστηκε από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ) ως πανδημία, κάθε ασθενής με νέα εμφάνιση συμπτωμάτων συμβατών με τη νόσο (όπως αυτά που αναφέρθηκαν παραπάνω), σε οποιαδήποτε χώρα, πρέπει να θεωρείται ως ύποπτο κρούσμα. Ο ασθενής που θεωρείται ύποπτο κρούσμα πρέπει να απομονώνεται για αποφυγή διάδοσης της λοίμωξης, ενώ πρέπει να λαμβάνονται μέτρα προφύλαξης από το υγειονομικό προσωπικό κατά την επαφή με τον ασθενή (μάσκα, γάντια, ποδιά /μάσκα στον ασθενή, κλπ βλέπε κεφάλαιο Προφύλαξη και Πρόληψη της νόσου από κοροναϊό COVID-19 )
 Επιβεβαιωμένο κρούσμα:
Άτομο στο οποίο η λοίμωξη από τον κορονοϊό SARS-CoV-2 είναι εργαστηριακά επιβεβαιωμένη, ανεξαρτήτως των κλινικών συμπτωμάτων και σημείων.
Κάθε πιθανό ή επιβεβαιωμένο κρούσμα πρέπει να δηλώνεται άμεσα στον ΕΟΔΥ μέσω του «Δελτίου Δήλωσης Κρούσματος από τον ιό SARS-CoV-2» https://eody.gov.gr/wp-content/uploads/2020/03/COVID-19-deltio-dilosis.pdf

Αντικειμενική εξέταση

Στις περιπτώσεις με ήπια νόσο και συμπτωματολογία ιώσεως του ανωτέρου αναπνευστικού δεν υπάρχουν αξιόλογα ευρήματα στην αντικειμενική εξέταση, εκτός από τον πυρετό.
Σε πιο σοβαρές περιπτώσεις υπάρχουν τα ευρήματα που παρατηρούνται γενικά σε ιογενή ή σε άτυπη πνευμονία: 
Ο πυρετός είναι το πιο συχνό αντικειμενικό εύρημα, ενώ μπορεί να υπάρχουν και παθολογικά ευρήματα από την ακρόαση των πνευμόνων:  Διάχυτοι μη μουσικοί ρόγχοι (υγροί ρόγχοι ή τρίζοντες-crackles) ή/και διάχυτοι μουσικοί ρόγχοι (ρεγχάζοντες-rhonchi). Ανάλογα με τη βαρύτητα της νόσου μπορεί να υπάρχει και ταχυκαρδία, ταχύπνοια ( >20 αναπνοές /λεπτό) ή/και ελάττωση της έντασης του αναπνευστικού ψιθυρίσματος. 
 Πρέπει να σημειωθεί ότι σε αρκετούς ασθενείς με ιογενή πνευμονία μπορεί ο πυρετός να είναι χαμηλός ή μέτριας έντασης και τα αντικειμενικά ευρήματα από την ακρόαση (ή και την επίκρουση) να είναι σχεδόν απόντα ή σχετικά ήπια παρά τη σοβαρή κατάσταση του ασθενούς, όπως φαίνεται από τη δύσπνοια, την ταχύπνοια και την ταχυκαρδία. Συνεπώς, χρειάζεται προσοχή να μην υποτιμήσουμε τη βαρύτητα της νόσου σε εκείνες τις  περιπτώσεις που τα ακροαστικά ευρήματα δεν είναι έντονα. Σε άλλες περιπτώσεις υπάρχουν διάχυτα αμφοτερόπλευρα ακροαστικά ευρήματα, όπως υγροί ή και μουσικοί ρόγχοι.

Κάποιες απλές γενικές ενδείξεις βαρύτητας μιας ιογενούς πνευμονίας

Γενικά σε μία ιογενή πνευμονία συχνότητα αναπνοών > 25/λεπτό, σφύξεις > 120/λεπτό, ή κορεσμός της αιμοσφαιρίνης σε οξυγόνο < 93 % με την παλμική οξυμετρία (οξύμετρο δακτύλου) αποτελούν απλές ενδείξεις που πρέπει να θέσουν την υποψία σοβαρής νόσου και ανάγκης για σχολαστική και προσεκτική παρακολούθηση και αντιμετώπιση του ασθενούς. (Σε πιο σοβαρές περιπτώσεις μπορεί να παρατηρούνται ≥  30 αναπνοές/λεπτό ή και κορεσμός αιμοσφαιρίνης σε οξυγόνο < 90).

Ενδείξεις βαριάς πνευμονίας σε ασθενείς με τη νόσο COVID-19 (κατά τον ΠΟΥ):

Αναπνοές > 30 /λεπτό ή έντονη δύσπνοια ή κορεσμός αιμοσφαιρίνης SpO2 ≤ 93% στον ατμοσφαιρικό αέρα, σε ασθενή με τη νόσο COVID και πυρετό ή ευρήματα λοίμωξης αναπνευστικού

Ενδείξεις βαριάς πνευμονίας ή ARDS σε παιδιά με τη νόσο COVID-19

Παιδί με βήχα ή δύσπνοια και ένα από τα παρακάτω:

Κεντρική κυάνωση
Κορεσμός της αιμοσφαιρίνης σε οξυγόνο (SpO 2) < 90%
Σοβαρή αναπνευστική δυσχέρεια ( η σοβαρή αναπνευστική δυσχέρεια στα παιδιά εκδηλώνεται εκτός από την ταχύπνοια και με γογγυσμό και εισολκή των μεσοπλευρίων διαστημάτων)

ή 

Παιδί με κλινικά σημεία πνευμονίας και ένα από τα παρακάτω ευρήματα υψηλού κινδύνου: 
Αδυναμία σίτισης,
Ληθαργικότητα, 
Σπασμοί

Σημείωση: Στην παλμική οξυμετρία ο φυσιολογικός κορεσμός είναι ≥ 95%, συνεπώς εφόσον αυτός ανευρεθεί < 94% υπάρχει υποξαιμία. Ένα σημείο υποξαιμίας που μπορεί να παρατηρηθεί είναι η κεντρική κυάνωση (κυανή απόχρωση στα χείλη, το βλεννογόνο του στόματος ή και στα πτερύγια των αυτιών). Η κυάνωση θεωρείται γενικά ένδειξη σοβαρής πνευμονίας, αλλά η απουσία εμφανούς κυανώσεως δεν μπορεί να αποκλείσει την υποξαιμία (Άλλωστε, είναι δύσκολο να εμφανισθεί κυάνωση, σε περίπτωση αναιμίας).

Επιπλοκές της νόσου COVID-19 

Είναι δυνατόν στις πιο σοβαρές περιπτώσεις και ιδιαίτερα (αλλά όχι αποκλειστικά) σε ασθενείς με υποκείμενα νοσήματα ή ηλικιωμένους να εμφανιστούν επιπλοκές όπως σύνδρομο οξείας αναπνευστικής δυσχέρειας (ARDS), επιλοίμωξη από άλλα παθογόνα, εν τω βάθει φλεβοθρόμβωση και πνευμονική εμβολή, σήψη, σηπτική καταπληξία (σηπτικό σοκ), μυοκαρδίτιδα, ανεπάρκεια πολλαπλών οργάνων.  Οι επιπλοκές περιγράφονται στο τέλος του κεφαλαίου για τη διάγνωση και τη διαφορική διάγνωση, δείτε σύνδεσμο : Νόσος από κορονοϊό (κοροναϊό) COVID -19. Διάγνωση-Διαφορική διάγνωση-εργαστηριακές εξετάσεις- επιπλοκές

Επιστροφή στην αρχική σελίδα -Πίνακα -Περιεχομένων
Σύνδεσμος :  Διαδικτυακό βιβλίο: Ο Κορονoϊός (SARS-CoV2) και η προκαλούμενη νόσος COVID-19

Το βιβλίο ιστοσελίδα απευθύνεται σε επαγγελματίες υγείας και βρίσκεται υπό συνεχή επεξεργασία. Η ύλη επεκτείνεται και θα ενημερώνεται συνεχώς. Ο στόχος του βιβλίου είναι να αποτελεί ένα εύχρηστο δωρεάν ενημερωτικό βοήθημα για τους ιατρούς, τους νοσηλευτές και γενικά τους υγειονομικούς

Βιβλιογραφία-σύνδεσμοι

Centers for disease control and prevention (CDC:

Coronavirus Disease 2019 (COVID-19)
ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ Interim Clinical Guidance for Management of Patients with Confirmed Coronavirus Disease (COVID-19)

Ελληνική Εταιρεία Επείγουσας Ιατρικής.Εγχειρίδιο κατευθυντήριων οδηγιών για τη λειτουργία των ΤΕΠ κατά τη διάρκεια της πανδημίας COVID-19 
ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ  Εγχειρίδιο κατευθυντήριων οδηγιών για τη λειτουργία των ΤΕΠ κατά τη διάρκεια της πανδημίας COVID-19

Jin, Y., Cai, L., Cheng, Z. et al. A rapid advice guideline for the diagnosis and treatment of 2019 novel coronavirus (2019-nCoV) infected pneumoniaMilitary Med Res 2020; 7(4) . https://doi.org/10.1186/s40779-020-0233-6
ΣΥΝΕΣΜΟΣ  A rapid advice guideline for the diagnosis and treatment of 2019 novel coronavirus pneumonia.

McIntosh K Coronavirus disease 2019 (COVID-19). UpToDate. Waltham, MA: UpToDate Inc. https://www.uptodate.com

ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ https://www.uptodate.com/contents/coronavirus-disease-2019-covid-19

Bajema KL, Oster AM, McGovern OL, et al. Persons Evaluated for 2019 Novel Coronavirus - United States, January 2020. MMWR Morb Mortal Wkly Rep 2020; 69:166.

ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7017962/

Huang C, Wang Y, Li X, et al. Clinical features of patients infected with 2019 novel coronavirus in Wuhan, China. Lancet 2020; 395:497.

ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(20)30183-5/fulltext

 BMJ Best Practice Guideline for Coronavirus Disease 2019 (COVID-19)
ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ https://bestpractice.bmj.com/topics/en-gb/3000168/pdf/3000168/Coronavirus%20disease%202019%20%28COVID-19%29.pdf

Clinical Key Elsevier. Coronavirus: novel coronavirus (COVID-19) infection

ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ https://www.elsevier.com/__data/assets/pdf_file/0010/977698/novel-coronavirus-covid-19-infection-2020-04-17.pdf


Zheng F et al: Clinical characteristics of 161 cases of corona virus disease 2019 (COVID-19) in Changsha. Eur Rev Med Pharmacol Sci. 2020 ;24(6):3404-3410. doi: 10.26355/eurrev_202003_20711.
ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ https://www.europeanreview.org/wp/wp-content/uploads/3404-3410.pdf

Hendren NS, Drazner MH, Bozkurt B, et al. Description and proposed management of the acute COVID-19 cardiovascular syndrome. Circulation. 2020 Apr 16 [Epub ahead of print].

ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ https://www.ahajournals.org/doi/pdf/10.1161/CIRCULATIONAHA.120.047349